Władza rodzicielska, co to jest ? Jakie prawa i obowiązki wiążą się z władzą rodzicielską ?

Władza rodzicielska – co to jest i jakie prawa oraz obowiązki się z nią wiążą?

Rozmowy o władzy rodzicielskiej najczęściej zaczynają się od pytania: „Jesteśmy po rozwodzie, dziecko mieszka ze mną, ale były partner chce decydować o wszystkim – czy to w ogóle zgodne z prawem?“ albo odwrotnie: „Sąd ograniczył mi władzę rodzicielską – co właściwie straciłem, a co mi zostało?“. Władza rodzicielska to pojęcie, które pojawia się w każdej sprawie rozwodowej, w sporach o dziecko i w codziennym życiu rodzin żyjących w rozłączeniu, a mimo to bywa rozumiane błędnie – utożsamiane z opieką nad dzieckiem, z kontaktami albo z miejscem jego zamieszkania. Czym naprawdę jest władza rodzicielska? Komu przysługuje? Jakie obowiązki i uprawnienia się z nią wiążą? Kiedy sąd może ją ograniczyć, zawiesić albo odebrać? Na te pytania odpowiadam w niniejszym wpisie.

Czym jest władza rodzicielska?

Ustawodawca nie podaje jednej, zamkniętej definicji, lecz opisuje jej treść. Zgodnie z art. 95 § 1 k.r.o. władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw.

Kluczowe jest tu słowo „obowiązek“ postawione przed słowem „prawo“. Władza rodzicielska nie jest przywilejem, którym rodzic może się posłużyć według uznania, lecz funkcją pełnioną w interesie dziecka. Ustawa wprost to podkreśla: władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Ta jedna zasada jest kluczem do zrozumienia całej instytucji – wszystkie spory sądowe o władzę rodzicielską, niezależnie od tego, czy dotyczą jej ograniczenia, sposobu wykonywania czy przywrócenia, rozstrzyga się przez pryzmat dobra dziecka, a nie interesu rodzica.

Warto dodać, że władza rodzicielska nie jest jednostronna – dziecko również ma wobec niej obowiązki. Dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo, a w sprawach, w których może samodzielnie podejmować decyzje i składać oświadczenia woli, powinno wysłuchać opinii i zaleceń rodziców formułowanych dla jego dobra. Z drugiej strony rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Dziecko jest więc traktowane podmiotowo, a nie jedynie jako przedmiot decyzji rodziców.

Uzupełnieniem tej regulacji jest zakaz stosowania przemocy. Osobom wykonującym władzę rodzicielską oraz sprawującym opiekę lub pieczę nad małoletnim zakazuje się stosowania kar cielesnych.

Komu przysługuje władza rodzicielska?

Zasada jest prosta: władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. W praktyce oznacza to, że rozwód rodziców czy ich rozstanie samo w sobie nie pozbawia żadnego z nich władzy rodzicielskiej – to trzeba osobno rozstrzygnąć w orzeczeniu sądu.

Istotny mechanizm dotyczy tzw. spraw istotnych. O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy. Do spraw istotnych zalicza się zwykle wybór szkoły, sposób leczenia, wyjazd zagraniczny czy zmianę nazwiska – w praktyce to właśnie brak porozumienia w takich sprawach najczęściej trafia do sądu.

Trzy stopnie ingerencji sądu: ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie

To zagadnienie budzi najwięcej niepokoju wśród rodziców. Kodeks przewiduje trzy odrębne instytucje różniące się stopniem dolegliwości, a które łatwo ze sobą mylić.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej – dwa różne tryby

Wbrew potocznemu przekonaniu, „ograniczenie władzy rodzicielskiej“ może nastąpić na podstawie dwóch zupełnie różnych przepisów, o odmiennym charakterze.

Pierwszy tryb – art. 107 k.r.o. – dotyczy rodziców żyjących w rozłączeniu. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania. Sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne z dobrem dziecka porozumienie o wykonywaniu władzy rodzicielskiej, a w braku takiego porozumienia sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej. W praktyce sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka. Ten tryb nie zakłada żadnej winy rodzica – jest naturalną konsekwencją tego, że rodzice mieszkają osobno i muszą jakoś podzielić decyzyjność.

Drugi tryb – art. 109 k.r.o. – ma zupełnie inny charakter i inną przesłankę: zagrożenie dobra dziecka, niezależnie od tego, czy rodzice żyją razem, czy osobno. Jedyną przesłanką orzekania ograniczenia władzy jest zagrożenie dla dobra dziecka, a rodzic nie musi być winny naruszenia praw dziecka, by mu tę władzę ograniczono – nie jest to kara, lecz instrument ochrony i pomocy. Sąd opiekuńczy na podstawie tego przepisu może wydać w formie postanowienia każde zarządzenie, jakiego w danych okolicznościach wymaga dobro dziecka – w praktyce bywa on stosowany, gdy rodzice nadużywają alkoholu albo innych substancji, ignorują obowiązek leczenia dziecka, permanentnie zaniedbują edukację szkolną, dopuszczają się przemocy psychicznej lub fizycznej, wikłają dziecko w ostry konflikt lojalnościowy albo całkowicie nie współpracują z placówkami, które mają pomagać rodzinie.

Warto podkreślić, że ograniczenie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 109 k.r.o. nie jest tożsame z pozbawieniem tej władzy ani zakazem kontaktów z małoletnim – oznacza ono jedynie ingerencję sądu opiekuńczego w sposób wykonywania tej władzy, w zakresie uzasadnionym dobrem dziecka.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej

Zawieszenie stosuje się, gdy przeszkoda w wykonywaniu władzy jest przejściowa, na przykład choroba czy pobyt w szpitalu. Najczęstszą sytuacją związaną z zawieszeniem władzy rodzicielskiej jest pobyt rodzica w zakładzie karnym, gdyż w czasie wykonywania kary pozbawienia wolności rodzic nie będzie mógł prawidłowo wykonywać władzy rodzicielskiej, a jakikolwiek kontakt z nim jest mocno utrudniony. Kluczowa różnica względem ograniczenia dotyczy sposobu ustania: zawieszenie ustaje automatycznie po ustaniu przeszkody, natomiast ograniczenie wymaga odrębnego orzeczenia sądu.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej – środek ostateczny

To najdalej idąca ingerencja w prawa rodzica. Zgodnie z art. 111 § 1 k.r.o. jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej, przy czym pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także w stosunku do jednego z rodziców. Dodatkowo sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania łagodniejszych zarządzeń, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

Przez trwałą przeszkodę rozumie się taki układ stosunków, który wyłącza sprawowanie przez rodziców władzy rodzicielskiej na stałe w tym sensie, że według rozsądnego przewidywania nie można ustalić czasu trwania tego układu albo że będzie on istniał przez długi czas. Sam fakt rozwodu, separacji czy ostrego konfliktu interpersonalnego nie wystarcza jeszcze do pozbawienia władzy rodzicielskiej – często właściwym rozwiązaniem jest jedynie uregulowanie sposobu jej wykonywania na podstawie art. 107 k.r.o.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest jednak wyrokiem dożywotnim. W razie ustania przyczyny, dla której nastąpiło pozbawienie władzy rodzicielskiej, sąd opiekuńczy może władzę rodzicielską przywrócić.

Czego pozbawienie władzy rodzicielskiej nie znosi

To trzy uwagi praktyczne, które warto zapamiętać, bo są źródłem częstych nieporozumień:

1. Alimenty pozostają. Pozbawienie wyłącza uprawnienia opiekuńcze i decyzyjne, ale nie zwalnia z obowiązku finansowego utrzymania dziecka.
2. Kontakty to odrębna instytucja. Prawo do kontaktów z dzieckiem nie wygasa automatycznie – do jego zniesienia konieczne jest odrębne orzeczenie sądu. Kontakty z dzieckiem są bowiem ujęte jako atrybut niezależny od władzy rodzicielskiej – niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Obejmują one w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej.
3. Ograniczenie kontaktów wymaga osobnej podstawy. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ograniczy utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem, może np. zezwolić na spotykanie się z dzieckiem tylko w obecności drugiego z rodziców albo innej wskazanej osoby, lub ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość – ale to zawsze osobne rozstrzygnięcie, niezależne od orzeczenia o władzy rodzicielskiej.

Piecza naprzemienna – model coraz częściej wybierany

Coraz częściej rodzice żyjący w rozłączeniu decydują się na tzw. pieczę (opiekę) naprzemienną, czyli model, w którym dziecko mieszka kolejno u każdego z rodziców. Choć Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprost takiego pojęcia nie definiuje, w praktyce podstawą do jej orzeczenia jest art. 58 § 1a k.r.o. – w braku porozumienia sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie – albo, gdy rodzice nie są objęci sprawą rozwodową, art. 107 k.r.o.

Warto śledzić ten obszar, ponieważ trwają prace legislacyjne zmierzające do wprowadzenia do kodeksu wprost pojęcia „pieczy współdzielonej“ wraz z warunkami jej orzekania. Do czasu wejścia w życie takiej nowelizacji podstawą pozostają przepisy ogólne o władzy rodzicielskiej i kontaktach, a kluczowym elementem powodzenia takiego rozwiązania jest przedstawienie sądowi zgodnego porozumienia rodzicielskiego określającego harmonogram, sposób podejmowania decyzji i komunikację między rodzicami.

Jak wygląda postępowanie?

Sprawy o ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej należą do właściwości sądów rodzinnych, a rzeczowo – co do zasady – sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Właściwość miejscową ustala się inaczej niż w sprawach majątkowych: sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej rozpoznaje sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka, a nie miejsca zamieszkania rodziców.

Sprawy te mogą być wszczynane zarówno na wniosek rodzica, jak i z urzędu, gdy sąd sam poweźmie informację o zagrożeniu dobra dziecka – wtedy postępowanie toczy się niejako wbrew woli rodziców, w interesie dziecka. Postępowanie wszczęte z urzędu jest bezpłatne, natomiast od wniosku pobiera się opłatę stałą w kwocie 100 złotych.

Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika?

Sprawy o władzę rodzicielską dotyczą tego, co dla większości rodziców najcenniejsze – relacji z dzieckiem – dlatego błąd proceduralny albo źle sformułowany wniosek może kosztować znacznie więcej niż tylko czas. Szczególnie warto zasięgnąć porady, gdy:

1. Rodzice żyją w rozłączeniu i nie potrafią porozumieć się co do sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej lub modelu opieki nad dzieckiem.
2. Zachodzi podejrzenie zagrożenia dobra dziecka i rozważane jest złożenie wniosku o ograniczenie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 109 k.r.o.
3. Sąd już ograniczył lub zawiesił władzę rodzicielską, a rodzic chce ustalić realny zakres swoich uprawnień albo dąży do jej przywrócenia.
4. Rozważana jest opieka naprzemienna i trzeba przygotować porozumienie rodzicielskie odpowiadające wymogom sądu.
5. Toczy się sprawa rozwodowa i trzeba zdecydować, jakie rozstrzygnięcia w zakresie władzy rodzicielskiej i kontaktów zgłosić w pozwie.

Podsumowanie

Władza rodzicielska to nie przywilej, lecz funkcja pełniona w interesie dziecka – złożona z obowiązku i prawa jednocześnie, obejmująca pieczę nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowanie. Przysługuje obojgu rodzicom, dopóki sąd nie orzeknie inaczej, a wszelka ingerencja – ograniczenie, zawieszenie czy pozbawienie – ma różny stopień dolegliwości i różne przesłanki, lecz zawsze jeden wspólny miernik: dobro dziecka. Warto pamiętać, że nawet najdalej idące rozstrzygnięcie, jakim jest pozbawienie władzy rodzicielskiej, nie znosi obowiązku alimentacyjnego ani automatycznie prawa do kontaktów – to zawsze odrębne instytucje wymagające osobnego rozstrzygnięcia sądu.

Niniejszy wpis nie stanowi porady prawnej w rozumieniu przepisów ustawy Prawo o adwokaturze. Jeżeli znajdują się Państwo w podobnej sytuacji i chcą uzyskać wsparcie prawne – zapraszam do nawiązania kontaktu. Przyjrzę się Państwa sprawie i zaproponuję odpowiednią strategię działania.