Roszczenie zachowkowe

Roszczenie o zachowek – wszystko, co warto wiedzieć

Moi Klienci bardzo często zgłaszają się do mnie z poczuciem krzywdy: „Rodzic zapisał cały majątek jednej osobie, a mnie pominął w testamencie – czy nic mi się nie należy?“. Śmierć bliskiej osoby to trudny czas, który nierzadko obnaża napięcia rodzinne wokół podziału majątku. Polskie prawo spadkowe opiera się na zasadzie swobody testowania – każdy może za życia swobodnie zdecydować, komu przekaże swój majątek. W polskim prawie obowiązuje zasada swobody testowania, co oznacza, że spadkodawca może w sposób nieskrępowany rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci, powołując do spadku nie tylko osoby najbliższe, lecz także osoby niebędące spadkobiercami ustawowymi. Prawo chroni jednak najbliższą rodzinę przed całkowitym pominięciem – i temu właśnie służy instytucja zachowku. Kto może się go domagać? Jak obliczyć jego wysokość? Do kiedy można wystąpić z roszczeniem? Na te i inne pytania znajdą Państwo odpowiedzi w niniejszym wpisie. Zapraszam do lektury.

Czym jest zachowek?

Zachowek to swego rodzaju rekompensata finansowa dla najbliższych zmarłego, którzy zostali pominięci przy dziedziczeniu lub otrzymali mniej, niż wynikałoby to z dziedziczenia ustawowego. Zachowek to roszczenie pieniężne mające chronić najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed pominięciem w testamencie. Instytucja ta uregulowana została w Kodeksie cywilnym – jest to instytucja z art. 991–1011 Kodeksu cywilnego, na podstawie której najbliższym członkom rodziny zmarłego przysługuje roszczenie pieniężne skierowane do spadkobierców powołanych na podstawie testamentu.

Warto od razu podkreślić fundamentalną cechę zachowku: nie jest to prawo do konkretnego przedmiotu (mieszkania, samochodu, obrazu) ani do udziału w majątku spadkowym. Zachowek to roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej. Uprawniony nie staje się współwłaścicielem żadnego składnika majątku – może jedynie żądać od zobowiązanego wypłaty odpowiedniej kwoty.

Komu przysługuje zachowek?

Krąg uprawnionych jest ściśle określony w ustawie. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego do zachowku uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby uprawnieni do spadku z mocy ustawy. Kluczowe jest to ostatnie zastrzeżenie – istotne jest ustalenie, czy w danym konkretnym stanie faktycznym dane osoby byłyby uprawnione do spadku z mocy ustawy.

W praktyce oznacza to, że sam fakt bycia dzieckiem, małżonkiem czy rodzicem zmarłego nie wystarcza – trzeba jeszcze sprawdzić, czy w danej konfiguracji rodzinnej osoba ta rzeczywiście dziedziczyłaby, gdyby testamentu nie było. Przykładowo, jeżeli spadkodawca pozostawił po sobie małżonka i dwoje dzieci, to uprawnionymi do zachowku nie będą jego rodzice ani wnuki.

Warto zapamiętać kilka istotnych zasad dotyczących kręgu uprawnionych:

Rodzeństwo nigdy nie ma prawa do zachowku. Prawa do zachowku nie ma rodzeństwo spadkodawcy, co oznacza, że ani brat, ani siostra spadkodawcy nie mogą żądać wypłaty zachowku.
Zachowek przysługuje także osobom przysposobionym. Zachowek dla zstępnych przysługuje nie tylko zstępnym naturalnym, czyli biologicznym dzieciom czy wnukom – prawo do zachowku przysługuje również dzieciom przysposobionym.
Dalsi zstępni (wnuki) dochodzą do głosu dopiero, gdy nie ma bliższych. Obowiązuje zasada, że przeżycie zstępnego spadkodawcy wyłącza uprawnienie do zachowku dla dalszych zstępnych – jeśli żyje dziecko spadkodawcy, wnuki nie mają prawa do zachowku, jeśli natomiast dziecko osoby zmarłej nie żyje, zachowek należy się wnukom, a nie prawnukom.

Ile wynosi zachowek?

Wysokość zachowku zależy od tego, jaki udział przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, oraz od jego sytuacji osobistej. Zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego przy dziedziczeniu ustawowym, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni; w pozostałych przypadkach wynosi 1/2 wartości tego udziału (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego).

Innymi słowy, punktem wyjścia jest ustalenie hipotetycznego udziału, jaki dana osoba otrzymałaby, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu, a następnie przemnożenie go przez odpowiedni współczynnik (1/2 albo 2/3).

Substrat zachowku – podstawa obliczeń

Zachowek oblicza się nie od „gołej“ wartości spadku, lecz od tzw. substratu zachowku. Substrat zachowku obejmuje czystą wartość spadku powiększoną o wartość darowizn podlegających zaliczeniu na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego, bez uwzględnienia zawartych w testamencie zapisów zwykłych i poleceń.

Czysta wartość spadku to nic innego jak aktywa pomniejszone o długi. Czysta wartość spadku jest obliczana jako różnica między stanem czynnym spadku (wartością obliczoną według stanu z chwili śmierci spadkodawcy oraz według cen z chwili ustalania wysokości zachowku) a stanem biernym spadku, czyli sumą długów spadkowych.

Do tak ustalonej czystej wartości dolicza się darowizny. Do czystej wartości spadku, czyli substratu zachowku, doliczane są darowizny – a jeśli darowizny spowodowały, że majątek spadkodawcy został wyczerpany, obdarowany musi liczyć się z kierowaniem wobec niego roszczenia o zachowek. To bardzo istotne w praktyce: nie da się „wyprowadzić“ majątku z rodziny za pomocą darowizn tuż przed śmiercią, aby pozbawić najbliższych zachowku.

Obliczanie zachowku bywa jednak zaskakująco skomplikowane. Zmiany ustawowe w istotny sposób dotknęły sposobu obliczania zachowku należnego uprawnionemu, a co za tym idzie – wpłynęły na sposób ustalania roszczenia o wypłatę zachowku. W praktyce sądowej tak ustalona wartość ma jedynie charakter pomocniczy – w sposób wiążący ustalają ją bowiem biegli na potrzeby wyrokowania w procesie o zachowek.

Zachowek nie zawsze w formie „gotówki od spadkobiercy“

Uprawniony nie zawsze musi występować z osobnym roszczeniem – zdarza się, że zachowek został już „pokryty“ za życia spadkodawcy lub w samym testamencie. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.).

Dopiero zatem, gdy uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości w żadnej z tych form, aktualizuje się jego roszczenie o zapłatę. Po nowelizacji katalog świadczeń zaliczanych na poczet zachowku został poszerzony. Świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazane na rzecz uprawnionego zalicza się na należny mu zachowek, a jeżeli uprawnionym jest dalszy zstępny spadkodawcy – zalicza się także świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie w związku z jej rozwiązaniem otrzymane przez jego wstępnego.

Ponadto zstępny musi liczyć się z zaliczeniem tego, co spadkodawca w niego „zainwestował“. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku (art. 997 k.c.).

Kiedy zachowek się nie należy?

Prawo przewiduje sytuacje wyłączające roszczenie o zachowek. Najważniejszą z nich jest wydziedziczenie. Jedną z sytuacji, kiedy nie należy się zachowek, jest wydziedziczenie dokonane przez spadkodawcę. Wydziedziczenie nie może być jednak arbitralne – można go dokonać, gdy uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci; albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Co ważne, aby wydziedziczenie było wiążące, musi być dokonane w testamencie. Skutki wydziedziczenia nie zawsze pozbawiają całą gałąź rodziny prawa do zachowku – w przypadku wydziedziczenia zachowek przechodzi dalej, co oznacza, że może się go domagać dalszy zstępny spadkodawcy.

Zachowek nie przysługuje również w innych sytuacjach. Prawa do zachowku nie mają też osoby, które same dokonały zrzeczenia się dziedziczenia lub odrzuciły spadek.

Kto jest zobowiązany do zapłaty zachowku?

Roszczenie o zachowek kieruje się w określonej kolejności. W pierwszej kolejności zobowiązanym z tytułu zachowku jest spadkobierca, a w dalszej kolejności obowiązek ten spoczywa na obdarowanych przez spadkodawcę oraz na zapisobiercach, którzy otrzymali zapisy windykacyjne.

Oznacza to, że nie można według własnego wyboru pozwać np. wyłącznie obdarowanego, pomijając spadkobiercę. W pierwszej kolejności roszczenie powinno być kierowane przeciwko spadkobiercy, a dopiero potem przysługuje wobec osoby, która otrzymała zapis windykacyjny, a na końcu wobec obdarowanego – można domagać się uzupełnienia zachowku od tych osób, gdy to, co otrzymano w spadku, nie ma wystarczającej wartości, by zaspokoić roszczenie.

Nowość od 2023 r. – możliwość obniżenia, rozłożenia na raty i odroczenia zachowku

Do niedawna zachowek był świadczeniem dość „sztywnym“. Nowelizacja związana z wprowadzeniem fundacji rodzinnej to zmieniła. Po zmianach Kodeksu cywilnego, które weszły w życie wiosną 2023 r., w uzasadnionych okolicznościach zachowek można rozłożyć na raty, odroczyć jego płatność, a nawet obniżyć jego wysokość.

Podstawą prawną tego rozwiązania jest nowy przepis. W myśl nowego art. 997[1] Kodeksu cywilnego wyraźnie potwierdzono uzasadnianą szczególnymi okolicznościami możliwość rozłożenia na raty, odroczenia płatności, a nawet obniżenia roszczenia z tytułu zachowku. Ustawodawca zakreślił przy tym ramy czasowe – zmieniony termin płatności nie może być dłuższy niż dziesięć lat.

Przewidziano także mechanizm korygujący na wypadek zmiany sytuacji. W razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku obowiązany z tytułu zachowku, na wniosek osoby uprawnionej, zwraca jej sumę pieniężną, o którą obniżono zachowek, przy czym zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku.

Ta zmiana ma bardzo praktyczne znaczenie, zwłaszcza dla firm rodzinnych i gospodarstw rolnych. W praktyce nowe rozwiązanie sprawdza się zwłaszcza wtedy, gdy spadek obejmuje przedsiębiorstwo albo gospodarstwo rolne, które ma przypaść jednemu z dzieci mającemu do tego odpowiednie predyspozycje. Chodzi o to, by konieczność jednorazowej wypłaty wysokiego zachowku nie zmuszała do likwidacji dorobku pokoleń.

Do kiedy można wystąpić o zachowek? – przedawnienie

To jedno z najważniejszych zagadnień praktycznych, bo zwlekanie może kosztować utratę roszczenia. Termin przedawnienia roszczenia o zapłatę zachowku wynosi 5 lat, a są dwa sposoby liczenia początku tego terminu – w zależności od tego, czy spadkodawca sporządził testament, czy nie.

Kluczowe znaczenie ma zatem podstawa dziedziczenia:

Przy dziedziczeniu testamentowym. Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c. roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.
Roszczenia wobec obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.
Przy dziedziczeniu ustawowym (bez testamentu). Wówczas termin przedawnienia liczy się od dnia otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy – przedawnienie zachowku bez testamentu następuje po pięciu latach od śmierci spadkodawcy.

Warto zwrócić uwagę na pewną „pułapkę“: termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a nie od śmierci czy od zawiadomienia. Prawo do zachowku, gdy spadkodawca pozostawił testament, przedawnia się z upływem pięciu lat właśnie od ogłoszenia testamentu, a nie od zawiadomienia potencjalnych spadkobierców – dlatego nie należy oczekiwać na powiadomienie z sądu, bo można się nie doczekać, a roszczenie wygaśnie.

Jak nie dopuścić do przedawnienia

Bieg terminu można przerwać. Bieg przedawnienia przerywa każda czynność przed sądem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia. W praktyce najczęściej sięga się po dwa narzędzia: pozew o zapłatę oraz zawezwanie do próby ugodowej. Często składa się wniosek o zawezwanie do próby ugodowej, aby „kupić czas“ na dokładne wyliczenie roszczenia i zebranie dowodów, bez ryzyka, że sprawa przepadnie.

Warto też pamiętać, że nie każda czynność sądowa daje taki skutek. Pozew, który został skutecznie cofnięty albo który sąd zwrócił z powodu nieuzupełnienia braków formalnych, nie przerywa biegu przedawnienia roszczeń o zachowek.

Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika?

Zachowek to jedna z tych instytucji, które w teorii wydają się proste (5 lat, połowa udziału), a w praktyce potrafią przysporzyć wielu trudności. Dobry pełnomocnik nie tylko poprowadzi negocjacje i spór sądowy, ale przede wszystkim przeanalizuje dokumenty i ustali, co właściwie wchodzi w skład masy spadkowej, na podstawie której ustala się zachowek – a kwestie zaliczania darowizn, kosztów utrzymania i innych świadczeń mogą okazać się wyjątkowo skomplikowanym tematem.

Szczególnie warto zasięgnąć porady, gdy:

W skład spadku wchodzą darowizny sprzed lat, co do których nie wiadomo, czy i jak podlegają doliczeniu.
Zbliża się termin przedawnienia i trzeba szybko przerwać jego bieg.
Spadkodawca dokonał wydziedziczenia, którego zasadność budzi wątpliwości.
Zobowiązany do zapłaty zachowku broni się zarzutem sprzeczności roszczenia z zasadami współżycia społecznego lub wnosi o obniżenie zachowku.
W grę wchodzi przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne albo fundacja rodzinna.

Podsumowanie

Roszczenie o zachowek to instrument ochrony najbliższej rodziny spadkodawcy przed pominięciem lub pokrzywdzeniem przy rozrządzeniu majątkiem. Zachowek można zwięźle określić jako środek ochrony interesów majątkowych dziedziców ustawowych, których zmarły pominął w testamencie bądź których scheda zmniejszyła się ze względu na czynności prawne spadkodawcy, takie jak rozrządzenia testamentowe czy darowizny. Uprawnieni to zstępni, małżonek i rodzice zmarłego, o ile dziedziczyliby z ustawy, a wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę (a w przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie) wartości udziału ustawowego. Nowelizacja z 2023 r. uelastyczniła tę instytucję, wprowadzając możliwość rozłożenia świadczenia na raty, odroczenia jego płatności, a nawet obniżenia. Kluczowy pozostaje jednak pięcioletni termin przedawnienia – dlatego w sprawach zachowkowych czas gra istotną rolę i nie warto zwlekać z działaniem.

Niniejszy wpis nie stanowi porady prawnej w rozumieniu przepisów ustawy Prawo o adwokaturze. Jeżeli znajdujecie się Państwo w podobnej sytuacji i chcecie uzyskać wsparcie prawne – zapraszam do nawiązania kontaktu. Przyjrzę się Państwa sprawie i zaproponuję odpowiednią strategię działania.